مرد نمکی

در سال 1372 در اثر فرو ریختن دهلیز یک معدن نمک قدیمی در چهرآباد روستای حمزه‌لو زنجان، جسد یک مرد نمکی با ریش و موی بلند، گوشواره طلا، لباس و وسایل کشف شد. بعدها بقایای 6 کالبد دیگر از جمله یک زن و یک کودک بدست آمدند. ادامه کاوش‌ها بدلیل نبود امکانات مناسب برای محافظت از آنها متوقف شد. سر و پای چپ مرد نمکی در موزه ملی ایران در تهران در معرض نمایش است و بقیه در موزه‌های بی‌کیفیت زنجان نگهداری می‌شوند. عده‌ای معتقدند مرد نمکی کارگر معدن عصر امپراطوری رم بوده و در اثر سقوط سنگی در جریان یک زلزله جانش را از دست داده است. قدمت آنها به عصر پارتیان، هخامنشیان و حتی ساسانیان باز می‌گردد.

Saltman کشف

در زمستان سال 1372 معدن‌کاوان به بدنی با موهای بلند، ریش، گوشواره طلا و اشیاء متعددی بر خوردند. جسد مرد بخوبی حفظ شده و ریش و لباس او دست‌نخورده و سالم مانده بود و هنوز مقداری غذا در معده‌اش وجود داشت. اشیاء کشف‌شده شامل بقایای یک بدن، قسمت‌های پایینی یک پا در درون یک چکمه چرمی، سه چاقوی آهنی، یک شلوار پشمی، یک سوزن نقره‌ای، یک بند تسمه، بخش‌هایی از یک طناب چرمی، یک سنگ آسیاب، یک گردو، چند سفالینه و چند استخوان شکسته بود. کالبد مزبور در وسط تونلی به طول تقریبی 45 متر دفن شده بود.

در سال 1382 بقایای مرد نمکی دیگری در فاصله 15 متری اولی کشف کرد. در حفاری‌های باستان‌شناسی سال 1384 بقایای دو مرد نمکی دیگر که بخوبی حفظ شده بودند بدست آمد. یکی از آنها نوجوانی بود. در سال 1385 بنیاد میراث فرهنگی ایرانیان به همکاری موزه معدنکاوی بوخوم آلمان و در سال 1386 به کمک دانشگاه آکسفورد و زوریخ دست به تحقیقات دقیق‌تری زدند. یک پروژه علمی طولانی با پشتیبانی برخی بنیادهای آلمانی و انگلیسی آغاز شد. چهار جسد بدست‌آمده از جمله یک کودک و یک زن در موزه رختشویخانه زنجان نگهداری می‌شوند. در سال 1389 جسد دیگری در درون معدن نمک کشف شد. سیصد قطعه منسوجات در آنجا پیدا شد که برخی از آنها دارای طرح و رنگ‌ بودند.

در سال 1387 وزارت صنایع و معادن مجوز معدن‌کاوی را ملغی کرد. جسد ششمین مرد نمکی بدلیل کمبود امکانات لازم برای نگهداری، دست‌نخورده در معدن باقی ماند. محمدحسن فاضلی مدیر مرکز تحقیقات باستان‌شناسی ایران در گفتگو با رسانه‌ها اظهار داشته است که مخالف ایده کشف و بیرون آوردن مردهای نمکی جدید از زیر زمین است زیرا کشور فاقد امکانات و تجهیزات لازم برای حفظ آنها می‌باشد. به باور وی ایران در زمینه محافظت از اشیاء زیرخاکی تازه‌کار است بنابرین وقتی سؤالات اساسی خاصی وجود ندارد بهتر است این اشیاء در زیر خاک باقی بمانند زیرا جایی که هستند بهترین مکان برای محافظت از آنها است. محافظت از اجساد کشف‌شده با مشکلات جدی روبرو است و تقریباً همه آنها در حال از بین رفتن هستند. این اجساد در محفظه شبیه آکواریوم ماهی نگهداری می‌شوند که به دقت چسبکاری شده ولی بدلیل نگهداری غیراصولی آرام آرام به سوی نابودی پیش میروند.

تحقیقات

بعد از مطالعات باستان‌شناسی از جمله تاریخ‌سنجی کربن-14 در نمونه‌های مختلف استخوان و بافت‌ها، سابقه مرد نمکی به 1700 سال پیش نسبت داده شد. از طریق آزمایش یک نمونه مو، گروه خونی وی B+ تعیین شد. تصاویر اسکن سه‌بعدی مبین شکستگی در اطراف چشم و خسارات دیگری بود که قبل از مرگ و در نتیجه یک ضربه سخت به وی وارد شده بود. خصوصیات قابل رؤیت مرد نمکی شامل موهای بلند، ریش و یک گوشواره طلایی در گوش چپ وی می‌باشد که نشان‌دهنده رتبه و نفوذ اجتماعی بالای وی در زمان حیاتش می‌باشد. تا کنون دلیل حضور این مرد و مرگ وی در معدن نمک بصورت رازی باقی مانده است. سه تا از جسد‌ها متعلق به دوره پارت‌ها (247 قبل از میلاد تا 224 میلادی) و ساسانیان (224 تا 651 میلادی) است و بقیه متعلق به عصر هخامنشیان (550 تا 330 سال قبل از میلاد) می‌باشند.

در تحقیقی (1391) نشان داده شد که روده یکی از مومیایی‌های چهرآباد حاوی تخم کرم نواری از جنس تنیا است. این مسئله اطلاعات جدیدی در مورد جیره مردم قدیم در اختیار می‌گذارد و نشان می‌دهد که ناشی از مصرف گوشت خام یا نپخته می‌باشد. بعلاوه این یافته‌ها نشان‌دهنده شواهد اولیه در مورد انگل‌های روده‌ای در ایران می‌باشد و لذا دانش ما در مورد پاتوژن‌های روده‌ای در منطقه شرق نزدیک را افزایش می‌دهد.

حمزه‌لو

بین اجتماع دره‌های حمزه‌لو، مهرآباد و چهرآباد، بخشی در میان دشت بیرون زده که یک ذخیره نمکی را در بر دارد و هنوز از نظر تکتونیکی فعال است و بومیان آن را «دوزلاخ» (به زبان ترکی جای نمک) می‌نامند. این گنبد نمکی شامل سنگ‌های نمکی بویژه گچ، رس و سنگ نمک است. مواد مزبور در دوره میوسن رسوب کرده‌اند و می‌توان آنها را از سطح زمین استخراج کرد زیرا فعالیت تکتونیک دائمی آنها را به سطح زمین نزدیک می‌کند. از طرفی لایه‌های پوشاننده دیگر روی آن قرار ندارد و دسترسی به آن را آسان‌تر می‌سازد. رسوبات سنگ نمک در میان یک بافت نرم و ناپایدار و مرکب از رس و گج مدفون است. نمک آن خلوص بالایی دارد و شامل نسبت بالایی از بلورهای شفاف و بی‌رنگ نمک می‌باشد. این نمک‌ها در بخش جنوب شرقی کوهستان توسط معدنکاری قدیمی مورد بهره‌برداری قرار گرفته است. زمان‌سنجی کربن-14 در لایه‌های مختلف این معدن در سال‌های اخیر مؤید تاریخ برآورد شده پیشین این معدن می‌باشد.

فیلم

مستند مردان نمکی به کارگردانی حسن دهقان به مدت 60 دقیقه در صدا و سیمای مرکز زنجان تولید شده است. در این مستند به جسدهای کشف شده معدن چهرآباد پرداخته می‌شود و نحوه کشف، ابزار‌ها، پارچه‌ها و لباس‌های همراه اجساد بررسی می‌شوند.

https://en.wikipedia.org/wiki/Saltmen

http://news.nationalgeographic.com/news/2007/07/070703-salt-man.html ‌

استفاده از مطالب سايت با ذكر منبع مجاز است                   مرتضی بیکی                                                                        ferimora@gmail.com                 تماس با سايت |