آب مجازی؛ عدم جبران کمبود آب شیرین

در نظر گرفتن آب مجازی در معاملات تجاری، بعنوان یک راه حل منطقی برای حل عدم تساوی جهانی در دسترسی به آب تجدیدپذیر و شیرین تلقی می‌شود ولی تحقیقات جدید نشان می‌دهد که این روش آن گونه که در ابتدا تصور می‌شد، راه حل انقلابی نیست.

Virtual water در مقاله منتشره در مجله «نامه‌های تحقیقات محیطی» ادعا شده است که آب مجازی بعید است موجب افزایش تساوی مصرف آب شود زیرا مقدار آب موجود به اندازه‌ای نیست که بر عدم تساوی‌های موجود بتوان غلبه کرد. متخصصین دانشگاه ویرجینیا معتقدند آب جازی به این دلیل قادر به پوشاندن این محدودیت‌ها نیست که آب کافی در دسترس نیست که تمام نیازهای مبادلاتی را بر طرف کند.

در حال حاضر حدود 80 درصد انسان‌ها در مناطقی زندگی می‌کنند که امنیت آب در معرض تهدید جدی قرار دارد. در برابر بموازات رشد جمعیت جهان، حجم آب معین و ثابت است و لذا بخصوص در آینده ضرورت توزیع عادلانه‌تر و یکسان‌تر مصرف آب بین کشورها مطرح می‌شود.

آب مجازی یا مقدار آبی که برای تولید کالا یا خدمت معینی مورد نیاز است، بعنوان یک راه حل اجتماعی برای این مشکل رو به رشد مطرح شده است. در واقع امروز ارزش آب مجازی بعنوان یک اطلاع مهم در معاملات تجاری بین‌المللی مورد استفاده قرار می‌گیرد. اغلب کالاها ارزش آب مجازی معینی دارند. مثلاً برای تولید یک کیلوگرم گوشت گاو احتیاح به 15 هزار لیتر آب است که می‌توان به عنوان یک ابزار مهم در آورده‌ها و ستاده‌های آب کشورهای مختلف لحاظ کرد.

فرضاً به دنبال معامله تجاری هستیم که فراورده‌ با ارزش آب مجازی بالا مثل پرتقال از کشور دارای آب زیاد و کافی به کشوری منتقل می‌شود که نیاز آبی رو به رشدی دارد و آب مورد نیاز تولید پرتقال بار اضافی بر دوش آن کشور محسوب می‌شود. تجارت پرتقال و ورود آن به کشور دوم باعث صرفه‌جویی آب می‌شود و فشار روی منابع محدود آب آنها را کاهش می‌‌دهد و امکان آن را فراهم می‌سازد که آب را در جاهای دیگری مصرف کنند که جنبه زیرساختی دارد.

مطالعه حاضر عدم تساوی مصرف آب کشورهای مختلف را مورد مطالعه قرار داده و بررسی کرد که چگونه مصارف مختلف صنعتی، خانگی و تولید فراورده‌های کشاورزی در مقیاس بومی به عدم تساوی آب در سطح جهان کمک می‌کنند. به این منظور محققین آمارهای سازمان ملل در حوزه وضعیت توسعه اجتماعی و انسانی برخی کشورها و آمار مصرف آب آنها را مقایسه کردند و نتیجه گرفتند که انتقال آب مجازی به اندازه‌ای نیست که موجب یکسان‌سازی مصرف آب ملل مختلف ‌شود زیرا آب مورد استفاده برای کشاورزی در مقیاس محلی بر نیاز آبی ملی غلبه دارد و نمی‌توان آن را بطور کامل با ورود و انتقال حجم جاری آب مجازی جبران کرد.

آب مجازی اگر نمی‌تواند بطور کامل مصرف آب کشورهای مختلف را یکسان‌ کند ولی اگر انتقال آب از کشورهای پرمصرف به کم‌مصرف انجام شود حداقل در راستای چنین تلاشی عمل می‌کند. باری خطر آن وجود دارد که این انتقال بطور مؤثر جمعیت کشور واردکننده را به سطح بالاتری از منابع طبیعی در مقایسه با ظرفیت محیطی واقعی کشورشان عادت دهد و این بنوبه خود انعطاف‌پذیری جمعیت مزبور را در درازمدت در برابر خشکسالی و فجایع دیگر تضعیف نماید.

هزاران مانع سیاسی و اقتصادی بر سر این گونه تجارت‌ها وجود دارد و از آنجا که آب یک عامل تعیین‌کننده در تصمیمات تجاری نیست، بعید نیست که بتوان تجارت جهانی را از نظر بهره‌برداری از آب یک تجارت مؤثر دانست.

Seekell et al. Virtual water transfers unlikely to redress inequality in global water use. Environmental Research Letters, 2011; 6: 024017.

استفاده از مطالب سايت با ذكر منبع مجاز است                   مرتضی بیکی                                                                        ferimora@gmail.com                 تماس با سايت |