روند بارندگی مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران

برای بررسی روند تغییرات بارندگی مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران در دهه‌های آخر منتهی به سال 1379 (2000 میلادی) میزان بارش‌ سالانه و ماهانه و تعداد روزهای بارانی سال در 20 ایستگاه مختلف این مناطق تحلیل شد. بطور کلی در دوره مورد بررسی تغییرات آب و هوایی معنی‌داری در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران دیده نمی‌شود. ایستگاه‌های شمالی روند بارندگی افزایش و ایستگاه‌های جنوبی روند کاهشی نشان دادند. در تمام ایستگاه‌ها همبستگی بین تعداد روزهای بارانی و میزان بارندگی کل معنی‌دار بوده است.

Rain fall in IRAN ایران روی کمربند میانی و منطقه خشک و نیمه‌خشک زمین قرار گرفته و حدود 60 درصد آن خشک و نیمه‌خشک است. در این مناطق میزان بارندگی از نظر زمان، مکان، مقدار و طول دوره بارندگی تفاوت اساسی دارد و آب مهمترین عامل محدودکننده بیولوژی و فعالیت‌های کشاورزی می‌باشد. تغییرات فصلی الگوی بارندگی بر چرخه هیدرولوژیک و فرایندهای محیطی و در نتیجه بر پوشش گیاهی و کل اکوسیستم اثر می‌گذارد.

تغییرات آب و هوایی و گرمایش زمین الگوی متعارف شرایط اقلیمی مناطق مختلف دنیا را بر هم زده است. گفته می‌شود مناطق آفریقای شمالی و آسیای غربی رو به گرمایش و کم‌آبی بیشتر هستند. پیش‌بینی وضعیت آب و هوای این مناطق و کشورهای آن از اهمیت خاصی برخوردار است. در دهه‌های گذشته در کشورهای آسیای جنوب غربی مثل بحرین، سوریه و منطقه عربی چند ارزیابی آب و هوایی انجام شده است. در این مناطق تغییرات آب و هوایی وجود دارد و دلیل آن اثر انسان بر اکوسیستم‌ها است. تخریب زمین در ایران در دهه گذشته به دلیل بهره‌برداری بیرویه منابع آب، استفاده گسترده از زمین و بکارگیری چوب و درختان بعنوان سوخت افزایش یافته است. این تخریب‌ها بیشتر در مناطقی صورت گرفته که بطور جدی در معرض بیابانی شدن هستند. در مورد تغییرات آب و هوایی و اثر آن بر مناطق خشک و نیمه‌خشک به اندازه کافی تحقیق نشده است. از طرفی اثر فعالیت‌ انسان در مقیاس کره زمین یک پدیده شناخته و پذیرفته شده است. آیا تغییرات آب و هوایی در سطح جهان را می‌توان بعنوان یک متغیر آ‌ب و هوایی در ایران دانست؟ تغییرات بارندگی یک سنجه عمومی در رابطه با تغییر رفتار طبیعی اکوسیستم‌ها است. گام کلیدی آن است که بدانیم آیا تغییر یا روندی در بارندگی‌های منطقه در امتداد زمان وجود دارد؟

در کشور چین و برزیل، میانگین دما، تبخیر آب، ‌نور خورشید و سرعت باد کاهش و میزان بارندگی سالانه و میانگین رطوبت نسبی به میزان جزئی افزایش یافته است. در بخش‌های نیمه‌خشک اسپانیا، نه تغییر ناگهانی و نه روند خاصی دیده می‌شود ولی سه دوره نوسانی در متغیرها وجود دارد. باران مهمترین عامل مدیریت آب کشاورزی در مناطق نیمه‌خشک است. دانستن روند بارندگی سالانه و روزهای بارانی معیارهای مهم برنامه‌ریزی کشاورزی هر منطقه می‌باشد. وضعیت بارندگی در مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران چگونه است؟

مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران در تصویر ارائه شده است. میانگین بارندگی سالانه این مناطق بین 62 تا 345 میلی‌متر با میانگین درازمدت 141 میلی‌متر است. رشته‌کوه‌های زاگرس و البرز باعث می‌شوند که هوای مرطوب مدیترانه‌ای در مناطق غربی و شمالی کشور ببارد و منطقه تحت‌حاره‌ای با تابستان گرم و خشک ایجاد می‌شود. دلیل اصلی بارندگی‌های ایران، ‌سیستم‌های جوی و تغییرات سالانه تعداد سیکلون‌هایی است که از روی منطقه می‌گذرند.

بارندگی سالانه

بررسی داده‌های ایستگاه‌های هواشناسی مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران در چند دهه منتهی به سال 1379 نشان داد که میانگین بارندگی این منطقه نسبتاً کم و بین 62 میلی‌متر در یزد تا 345 میلی‌متر در شیراز بوده است. انحراف میانگین بارندگی منطقه بالا و بین 27 تا 130 میلی‌متر بود. همچنین در اغلب مناطق خشک و نیمه‌خشک ایران، روند بارندگی سالانه خاصی وجود ندارد و فقط برای زاهدان و سبزوار روندهای خطی دیده شد. بارندگی سالانه مبین یک روند کاهش‌یابنده به میزان 1/45 میلی‌متر در سال برای زاهدان و روند افزایشی به میزان 1/3 میلی‌متر در سال در سبزوار بود (تصویر). دلیل کاهش بارندگی سالانه زاهدان، خشکسالی‌های متوالی، طوفان شن و تخریب خاک در سال‌های اخیر بوده است که موجب بیابانی شدن مناطق وسیعی در جنوب شرقی ایران گردیده است.

Rain in Iran تعداد روزهای بارانی

متوسط تعداد روزهای بارانی 24 روز بود. حداقل و حداکثر آن به میزان 9 و 48 روز بترتیب متعلق به دو شهر تربت و شیراز بوده است. در ایستگاه کاشان هر سال بطور متوسط 2/81 روز کاهش تعداد روزهای بارانی مشاهده می‌شود که به دلیل کاهش 0/64 میلی‌متری بارندگی سالانه آن است. در ایستگاه تربت یک روند مثبت حداکثر 2/19 روز در سال دیده شد که به دلیل افزایش0/57 میلی‌متری بارندگی سالانه بوده است. این روندها معنی‌دار است ولی روندهای افزایش یا کاهشی ایستگاه‌های دیگر معنی‌دار نبوده است. بطور کلی کاهش بارندگی سالانه به دلیل کاهش روزهای بارانی بوده است. تعداد روزهای بارانی بین 9 روز در تربت و 27 روز در کاشان بوده است.

بارندگی ماهانه

میزان بارندگی ماهانه نیز همچون بارندگی سالانه و تعداد روزهای بارانی بسته به ایستگاه، روند افزایشی یا کاهشی نشان دادند. در اغلب ایستگاه‌ها روند معنی‌دار فقط برای یکی دو ماه بود. در اغلب ایستگاه‌ها روند معنی‌دار مشاهده نشد. اغلب روندهای مثبت در ماه مارس و اغلب روندهای منفی در ماه آوریل بود. نتایج مبین یک حرکت فصلی به سمت تمرکز بارندگی‌ها در فصل زمستان است.

Modarres, R. 2006. Rainfall trends in arid and semi-arid regions of Iran. Journal of Arid Environments, 70(2):344-355.

استفاده از مطالب سايت با ذكر منبع مجاز است                   مرتضی بیکی                                                                        ferimora@gmail.com                 تماس با سايت |